Türkmenistanyň giň çöketliklerinde gizlenip ýatan taryhy bir göwher — merkezi Aziýanyň Iň gadymy we iň möhüm oazis şäherleriniň biri Merwdir. Taryhy 4 müň ýyldan hem köne köklere eýe bolan Merw diňe bir harabalyk däl; ol asyrlaryň dowamynda ýaşap geçen, ýöne ýatdan çykmadyk siwilizasiýalaryň gat-gat ýadygärligidir. Häzirki Mary Şäheriniň golaýynda ýerleşýän Merw Bir wagtlar söwdanyň, medeniýetiň we ylmyň merkezleriniň biri bolup, onuň altyn döwri gadymy taryhyň sahypalaryny ýagtylandyrýar.
Öň Ahemenid Patyşalygy döwründe Margiana, Soňra bolsa Aleksandr Makedonskiniň Döwründe Aleksandriýa Margiana Ady bilen tanalan Merw, beýik Ýüpek ýolundaky strategiki ýerleşişi sebäpli söwdagärleriň, alymlaryň we basybalyjylaryň yzygiderli gelip-gitmegine sebäp boldy. Asyrlar dowamynda ol Pars, Grek, Arap, Seljuk We Mongol Ýurtlarynyň wekilleriniň duşuşýan nokadyna öwrüldi, olaryň her biri şäheriň arhitekturasynda, dilinde we ruhy durmuşynda öz yzyny galdyrdy.
Merw XI–XII asyrlarda Seljuk imperiýasy döwründe dünýäniň Iň uly şäherleriniň biri hasaplanýan döwründe öz gülläp ösüş döwrüne ýetdi. Şäheriň diwarlarynyň içinde beýik kitaphanalar, şowhunly bazarlar we asuda baglar gülläp ösdi. Taryhçylar bu döwri köplenç merviň “Altyn döwri” diýip atlandyrýarlar. Şäher yslam ylmy we arhitekturasy boýunça nur saçýan merkez bolup, meşhur alymlaryň, şahyrlaryň we pelsepeçileriň öýi boldy.
Emma köp beýik şäherler ýaly, Merw hem betbagtçylyga sezewar boldy. 1221-nji ýylda şäher Çingiz hanyň Mongol goşunlarynyň eline düşdi, we adamzat taryhyndaky iň pajygaly gyrgynçylyklaryň biri bolup geçdi — ýüz müňlerçe adamyň öldürilendigi aýdylýar. wagtyň geçmegi we çöl gumuň süýşmegi bilen, bir zamanlar gülläp ösen bu metropolisden yza dine harabalar galdy.
Şu gün Merwiň harabalary — Erkgala, Gäwürgala, Soltan Gala we Abdullah Han Gala ýaly birnäçe gadymy şäherlere ýaýrap — açyk howa arheologik muzeýini döredýär. 1999-njy ýylda Merwyň taryhy we medeni gymmaty tanalyp, UNESCO-nyň Bütindünýä mirasy hasabyna alyndy. Myhmanlar galalaryň diwarlarynyň arasynda gezip, çökýän galalara çykyp we bir zamanlar bu oazisi öý edinýän müňlerçe adamyň durmuşyny göz öňüne getirip bilerler.
Merwiň orta asyr ajaýyplygynyň merkezinde Soltan Sanjar kümmeti ýerleşýär, ol 1157-nji ýylda Horasan Regionynyň soňky Seljuk patyşasy Soltan Ahmad Sanjaryň Mazarynyň üstünde gurlan arhitekturanyň täsin nusgasydyr. Merkezi Aziýanyň iň täsirli medeni nyşanlarynyň biri bolup galýar.
Erkgala — gadymy Merwiň iň gadymy bölegi bolup, Ahemenid patyşalygy döwrüne, b.e. öň 6-njy asyra degişlidir. Seljuk Döwrüniň ýadygärliklerinden tapawutlylykda, Erkgala berkidilen gala görnüşinde bolup, häzirki güne çenli takmynan 30 metr beýikdäki uly çam daş diwarlary bilen gurlupdyr. Ol bir wagtlar patyşanyň köşgi we merkez meýdanyny öz içine alýardy, hökümetiň we jemgyýetiň durmuşy bilen baglanyşykly nyşanlary görkezýärdi. Diňe bir günorta tarapdaky girizilen gapy onuň goranyş güýjüni artdyrýardy. Wagtyň geçmegi bilen erozyýa sezewar bolan bolsa-da, Erkgala Merwiň Iň gadymy köklerini we gadymy dünýäde strategiki ähmiýetini güýçli ýatladýar.
Galanyň gapdalynda uly Gäwürgala, ýagny “Kapyrgala” ýerleşýär, ol Helenistik güýçleriň hem-de Zoroastr we Budda Täsirleriniň şaýadydyr. B.E. Öň 4–3-nji asyrlarda gurlan bu kwadrat meýdan takmynan 300 gektara çenli eýe bolup, takmynan 2 kilometr uzynlykdaky ýokary diwarlaryň arasynda ýerleşýär we burç galalary bilen berkidilýär. Içeride arheologik subutnamalar dini ýerleri görkezýär — bu bolsa şol döwürde şäheriň özgerýän durmuşyna göz aýlamaga mümkinçilik berýär
Kiçi Gyz Gala Merwiň iň meşhur we syrly gurluşlarynyň biridir, görnüşli çam daş diwarlary bilen gurlan “Çukurly gurluş” usuly bilen tanalýar. Ol 6–7-nji Asyrlarda baý bir nobel ýa-da häkimiň ýaşaýyş jaýy bolupdyr diýlip çak edilýär. Bu gala iki gatly bolup, merkezi howlu bolupdyr. Wagtyň we yşygyň garşylygyny ýeňip duran kiçi Gyz Gala, açyk meýdanda üýtgeşik görnüşi we güýçli beýikligi bilen gezginleri özüne haýran galdyrýar.
Kiçi Gyz Galadan uzak bolmadyk, Uly Gyz Gala Ýerleşýär we ähtimal şol bir döwürde gurlupdyr, şol bir baý ýa-da goranyş maksady bilen ulanylýardy. Az saklanyp galmagyna garamazdan, onuň binasynyň esaslary birnäçe otagly we berkidilen diwarly çylşyrymly içki meýilnamany görkezýär, bu ýerleriň öňler berk goralan we möhüm ýerde ýerleşýändigi çak edilýär. Uly göwrümi we aýratyn dizaýny birleşip, Merwiň bu sebitiniň seljuk döwründen öň güýçli ýerli hökümdarlara ýa-da häkimlere öý bolandygy pikir edilyär.
Soltan Gala — orta asyr Merwiniň ýüregi — Seljuk imperiýasy döwründe 11–12-nji asyrlarda gurlup, şäheri berkidilen paýtagta öwrüldi. Takmynan 400 gektar meýdany eýeleýän Onuň beýik diwarlary takmynan 9 km uzynlykda bolup, metjidler, bazarlar, medreseler, kerwensaraýlar we baý adamlaryň jaýlary bilen doly şowhunly şäher merkezini gurşap alýar. Demirgazyk-gündogarynda Şähriyar-Ark Galasy ýerleşýär, Onda administratiw binalar, patyşanyň köşgi we harby kazarmalar birleşdirilen. Soltan Gala Seljuk döwri Merwiň medeni we syýasy iň ýokary nokadyny simwollaşdyrdy — onuň möçberi we meýilleşdirilişi yslam dolandyryşy we söwda merkezi hökmünde möhüm merkez bolup durandygyny görkezýär. (UCL Arheologiýasy, Gadymy Merv — şäher meýilnamasynyň we taryhynyň derňewinden esaslanyp)
Gadymy Merwiň Günorta künjeginde, Soltan Galadan takmynan 300 metr günorta tarap, hormatlanýan Askhab kümmetleri ýerleşýär — olar Muhammet pygamberiň iki abraýly ýoldaşynyň soňky dynç alyş ýerleri bolup durýar: Buraýda Ibn Al-Husayb Al-Aslami (63 ah / 682–683 ý.) we Al-Hakam Ibn Amr Al-Ghifari (Horasan gubernatory wezipesine bellenen 665 ý., 50 AH / ~670 ý. Mervde ölen). Buraýda Medinä girende ilkinji ýolbaşçylyk nyşany hökmünde öz kelle başlygyndan wagtlaýyn baýrak ýasandygy bilen meşhurdyr, Al-Hakam bolsa Umayyad hökümdarlygy döwründe gubernator bellenende möhüm harby we administratiw wezipesini ýerine ýetirdi.
Ilkinji gezek 7-nji asyra degişli ýönekeý gabyrlarda gömülen, soňra Timurid Döwründe (15–16-njy asyrlar) uly Iwanlar bilen üýtgedildi — gök we tüwi reňkli bezegli kemerli gapylaryň çäginde olaryň iki gumbazlary ýerleşýär. her bir kümmetde ösen bezegli gara mermerden senotaf bar, gülli bezegler bilen işlenip, ady ýazylan, diwar beýik Kufi ýazuwly “Allah” Ýazgylary bilen gurşalypdyr. Mongol basyp alyşlaryndan soň aýratyn üns berilmän geçen döwürlere garamazdan, ziyarathana 1914-nji ýylda we 2013-nji ýylda Türk saklaýjylar tarapyndan abatlandy. Ýakynlykda gelen ziyaratçylary kabul etmek üçin däp bolan Sardoba (gumbazly suw howuzy) gurlupdyr. Häzirki wagtda Askhab kümmetleri ýaş nesilleriň bu abraýly ýoldaşlary hormatlamagy dowam edýän mukaddes ziyarathana we taryhy ýer hökmünde galýar.