Goňur Depe Türkmenistanyň iň möhüm arheologik ýerlerinden biridir. Mary şäherinden takmynan 60 kilometr demirgazykda ýerleşýän bu ýer, ‘Temyz’ döwrüniň eramyzdan öňki takmynan 2400–1600-nji ýyllar aralygynda Baktriýa–Margiýa Arheologik Kompleksiň (BMAC) ýüregi bolupdyr. Bu giňişleýin ýer Margiýa medeniýetiniň syýasy, dini we medeni merkezi bolup, häzirki Garagum çöli sebitiň içindäki medeniýetiň gülläp ösen ýeridir.
Bu ýer ilkinji gezek 1970-nji ýyllaryň başynda tapylyp, grek-rus arheology Wiktor Sariýanidi Tarapyndan 1974-nji ýyldan başlap giň gerimde arheologik derňewler geçirildi. Sariýanidiniň işleri Goňur Depede meýilleşdirilen şäheriň bardygyny görkezdi. Onda galalar, palatalar, ybadathanalar, işhanalar, suw howuzlary we giň nekropolis bardy. Ol ony Mesopotamiýa we Indus derýasynyň gadymy merkezleri bilen bäsleşip biljek bronz döwri döwletiniň “Paýtagty” diýip atlandyrdy.
Iň täsirli ýerleriň biri Goňur Demirgazyk Bolup, ol ýerde takmynan 150 × 140 metr ölçegli monumental köşk bar, köşk berk diwarlaryň we dabaraly meýdançalaryň arasynda ýerleşýär. Arheologlar patyşalyk nekropolisini tapdylar, onda 3,000-den gowrak gabyr bar. Gömülenleriň köpüsi baý adamlara degişli bolup, altyn, kümüş, gymmatbaha daşlar, keramikalar we çylşyrymly mozaikalar tapylypdyr. Bu bäsleşmeler häzirki wagtda Türkmen muzeýlerinde saklanylýar we şäheriň hünärmençiligini we baýlygyny görkezýär.
Başga bir möhüm ýer, Goňur Günorta, konsentrik gorag diwarlary we “Temenos” diýilýän mukaddes meýdança bilen häsiýetlendirilýär. Bu toplumyň dabaraly çäreler üçin ulanylýandygy çak edilýär, ähtimal ilkinji ot ybadaty bilen baglanyşykly we gadymy ýazgylarda agzalýan mukaddes ‘soma’ içgisiniň taýýarlanylmagy bilen baglanyşyklydyr. Dini arhitektura we ösen şäher meýilnamasynyň birleşmegi Goňur Depäni ‘Temyz’ döwri adamlarynyň ruhy we medeni durmuşyny öwrenmek üçin möhüm ýere öwürýär.
