Nusay, şeýle hem Nisa ady bilen tanalýan, Türkmenistanyň iň gymmatly arheologik ýadygärliklerinden biridir we 2007-nji ýylda ÝUNESKO-nyň bütindünýä mirasynyň sanawyna girizildi. Aşgabatdan kän uzakda bolmadyk ýerde ýerleşýän bu şäher, Pars imperiýasynyň paýtagty bolup, Merkezi Aziýa medeniýetleriniň ajaýyp utgaşýan nokadyna öwrülipdi.
Takmynan b.E.Ö. III asyrda Arsaklar hanedanlygy tarapyndan esaslandyrylan Nusay, syýasy we medeni merkez hökmünde hyzmat edipdi. Onuň ýerleşýän ýeri goranyş we söwda üçin örän amatly bolup, gündogary we günbatary birleşdirýän Beýik Ýüpek Ýolunyň möhüm kerwen ýollarynyň golaýynda ýerleşýärdi. Şäher, beýik gorag diwarlary, belent köşkleri we ullakan ybadathanalary bilen tanalyp, Parslylaryň baýlygyny we güýjüni görkezýän ýokary derejeli şäher meýilleşdirişine we inženerçilik ukybyna eýedi.
Bu ýerden tapylan iň meşhur tapyndylaryň biri — “Galkynçly esger” diýlip tanalýan, Parf imperiýasynyň bir beýik adamsyny ýa-da harby ýolbaşçysyny görkezýän, çig çigilden ýasalan, ýaşyl reňkli, tebigy ululykdaky kelle heýkeldir. Ol 1984-nji ýylda köne Nusaýdaky “kwadrat zal bilen bina” diýen ýerdäki gazuw-agtaryşlaryň dowamynda ýüze çykaryldy. Takmynan 34 sm beýiklikdäki bu kelle diňe ownuk zeperlere sezewar bolupdyr we ellin sungatynyň hem-de Parf aýratynlygynyň ajaýyp utgaşmasyny görkezýär.
Asyrlar dowamynda şöhratly döwürleri başdan geçiren Nusay, söwda ýollarynyň üýtgemegi we syýasy ýagdaýlaryň täsiri bilen kem-kemden pese gaçdy, b.E.Ö. I asyryň başyndaky güýçli ýer titremeden soň bolsa pese düşüp, ahyrsoňy terk edildi. XX asyrdaky arheologik gazuw-agtaryşlaryň netijesinde ýene-de ýüze çykaryldy we Parf medeniýetini öwrenmekde bahasyna ýetip bolmajak maglumatlar yüze çykaryldy.
